Johannes Hendriks,
dwangarbeider tijdens de Tweede Wereldoorlog

Johannes Hendriks, de lange weg terug naar huis

Mijn opa Johannes Hendriks sprak bijna nooit over de oorlog.

Hij keerde terug naar zijn vrouw en kinderen, hervatte zijn leven en droeg zijn herinneringen met zich mee. Wat hij had gezien, wat hij had doorstaan en wie hij onderweg was verloren: hij vertelde er nauwelijks over.

Eén zin bleef binnen onze familie bewaard:

‘Ik ben lopend teruggekomen uit Denemarken.’

Onderweg sliepen en aten ze bij boeren.

Meer woorden had ik niet toen ik zijn weg begon te zoeken. Ik heb mijn opa nooit ontmoet.
Maar ik wilde weten wie de man was achter die ene herinnering... en wat er was gebeurd voordat hij eindelijk weer thuiskwam.

Een kind van de reizende familie

Johannes werd op 1 juli 1909, om tien uur ’s morgens, geboren in een woonwagen aan de weg naar Rolde, in de gemeente Gieten.

Hij groeide op in een familie van rondtrekkende scharenslijpers. Generaties vóór hem hadden met hun slijperskar de wegen gevolgd, op zoek naar klanten, inkomsten en een plek voor de nacht. Zijn oma kwam uit de familie Rosenberg, een Scandinavische muzikale, ondernemende, reizende familie. 

Later woonde Johannes op de Heidehoek in Emmen. Op 4 februari 1939 trouwde hij met Grietje Vermeulen. In 1940 werd hun zoon Frederikus geboren. In oktober 1942 volgde Hans.

Een jong gezin, met een toekomst die nog voor hen lag.

Maar de oorlog kwam hun leven binnen.

Ver van Grietje en de kinderen

Tijdens de Duitse bezetting werden op het woonwagenkamp in Emmen razzia’s gehouden. Het Drents Archief heeft mij uitgelegd dat daarbij jonge mannen werden gezocht voor de Arbeitseinsatz: verplichte arbeid in Duitsland.

De burgermeester van Emmen, van 1943 tot en met 1945, was NSB-er.

In onze familie bleef het verhaal bewaard dat Johannes met zijn broers en neven voor de Duitsers vluchtte, in de richting van het Oranjekanaal. Wanneer die vlucht plaatsvond en hoe zijn wegvoering precies verliep, weet ik nog niet.

Het eerste duidelijke spoor in Duitsland draagt de datum 23 oktober 1942. Op de tijdlijn die ik heb teruggevonden, staat dat hij vanaf 23 oktober 1942 in Witzenhausen verbleef. Daarna volgen Franzgraben 20 in Kassel en Kamp Herzog, waar hij in een explosievenfabriek moest werken.

Johannes verbleef daar samen met al zijn broers: Jan Hendriks, geboren op 18 maart 1903, Doede Hendriks geboren op 12 april 1907 en Frederikus (Frits) Hendriks, geboren op 19 maart 1923, in Lager Herzog bij Hessisch Lichtenau.
*Bron.


Zijn jongste zoon was diezelfde maand geboren. Terwijl thuis het leven met twee kleine kinderen verderging, werd hun vader opgenomen in een Duitse administratie.

Daar stond hij als Zivilarbeiter: burgerarbeider.

Voor Johannes betekende zijn verblijf dwangarbeid, ver van zijn gezin. Een andere registratie verbindt zijn naam aan DAG, Dynamit AG, een onderneming die voor de Duitse oorlogseconomie werkte.

De papieren bewaren zijn naam, zijn werkplek en enkele data. Over zijn vermoeidheid, zijn angst of zijn verlangen naar huis zeggen ze niets.

Op 5 januari 1943 eindigde zijn registratie bij Lager Herzog met een verwijzing naar het arbeidsbureau in Kassel. Een later samengestelde lijst noemt 18 januari 1943 als begindatum van zijn verblijf daar.

Vier broers uit dezelfde familie, ieder met een spoor in de oorlogsadministratie.

Of zij elkaar konden zien, spreken of steunen, weet ik niet.

Van dwangarbeider naar gevangene

Op enig moment kreeg Johannes verlof. Hij keerde niet op tijd terug naar Duitsland.

De autoriteiten noemden hem een Verspäteter Urlauber: een verlofganger die te laat terugkwam. Zij beschouwden dat als contractbreuk.

In die paar woorden ligt de dreiging van zijn bestaan besloten. Zijn afwezigheid kon worden bestraft met gevangenschap en nieuwe wegvoering.

De verzamelde gegevens wijzen op een verblijf in kamp Erika bij Ommen in februari 1944, gevolgd door kamp Amersfoort. De precieze omstandigheden en opeenvolging onderzoek ik verder.

In Amersfoort kreeg Johannes een nummer:

7311.

Onder dat nummer werd hij geregistreerd. Maar in Emmen was hij nog altijd Johannes: de man van Grietje, de vader van Frederikus en Hans.

De trein naar Hamburg

Op 5 april 1944 werd Johannes vanuit Amersfoort per trein naar Hamburg vervoerd.

Zijn kampkaart vermeldt als bestemming Eckers Schiff- und Brückenbau. Opnieuw moest hij Nederland verlaten. Opnieuw voerde zijn weg verder van huis.

Bij Kamp Amersfoort beluisterde ik getuigenissen van overlevenden over zulke transporten. Zij vertelden dat gevangenen met een bezemsteel tussen hun benen werden vervoerd om ontsnappen te bemoeilijken.

Die verhalen geven een beeld van de omstandigheden waarin mensen werden weggevoerd. Hoe Johannes zelf die treinreis beleefde, heeft hij niet verteld.

Op 6 april 1944 verschijnt zijn naam in een registratie bij DAF-Lager Peute in Hamburg. Ook daar kwam hij terecht in een omgeving waar arbeid voor de Duitse oorlogseconomie werd verricht.

Daarna worden de sporen schaarser.

Waar hij tijdens de laatste oorlogsmaanden verbleef en hoe hij uiteindelijk in Lübeck aan boord kwam van het schip de Magdalena naar Zweden, is nog niet volledig duidelijk. Tussen de documenten liggen maanden waarover ik hem niets meer kan vragen.

Hij had het overleefd

Op 2 mei 1945 verschijnt zijn naam opnieuw.

Ditmaal op een lijst van Nederlanders die aankwamen in Trelleborg, Zweden. Zijn Zweedse registratie vermeldt dezelfde datum.

Een dag later berichtte Trelleborgs Allehanda over de aankomst van de Magdalena, met honderden mensen aan boord. Op de bijbehorende aankomstlijst vond ik mijn opa.

"“Een jubelkreet die bijna het mooie dak van douanepakhuis II optilt, stijgt op uit 800 kelen. De zojuist aan land gebrachte krijgsgevangenen uit verschillende geallieerde landen horen dat Hitler dood is. Dat is schitterend nieuws vinden ze. Ze zijn zojuist met de Rode Kruisschepen Lillie-Matthiessen en Magdalena van Lübeck in Zweden aangekomen." Bron.

Tussen al die namen stond Johannes Hendriks.

Hij had de dwangarbeid en zijn gevangenschap overleefd.

Na jaren van gedwongen arbeid en opsluiting was hij in Zweden aangekomen. Zijn gezin bevond zich nog altijd in Nederland.

Wil je meer over die reis naar Trelleborg lezen, dat kan hier.

Nog altijd niet thuis

In de papieren over zijn opvang komen Ryd en Eneryda naar voren.

Op 31 juli 1945 verscheen zijn naam in een Nederlandse krant onder de kop ‘Drenthen in Zweden’: Johannes Hendriks, 36 jaar, uit Emmen. Het bericht vermeldde hem als iemand die in Zweden verbleef. Hoe actueel die informatie bij publicatie was, heb ik nog niet kunnen vaststellen.

De oorlog was voorbij. Zijn weg naar huis nog niet voltooid.

Wanneer Johannes precies terugkeerde, weet ik niet. Daarover bleef alleen zijn eigen korte herinnering bewaard:

‘Ik ben lopend teruggekomen uit Denemarken.’

Onderweg konden ze bij boeren eten en slapen.

Welke wegen hij volgde, wie er naast hem liep en hoeveel dagen de tocht duurde, is niet overgeleverd. Maar de richting van die reis was duidelijk: terug naar Grietje, terug naar zijn kinderen, terug naar huis.

De stilte na zijn terugkeer

Johannes en Grietje bouwden hun leven verder op. Hun gezin groeide. Ze werkten allebei bij de boeren rondom Emmen.

Over de oorlog sprak hij vrijwel nooit.

Daarom blijven zoveel vragen onbeantwoord. De documenten vertellen waar hij werd geregistreerd en wanneer hij werd vervoerd. Wat die jaren met hem deden, heeft hij nauwelijks met zijn gezin gedeeld.

Hij verhuisde in 1955 met zijn gezin naar Noordbarger, ze gingen in een groot huis wonen aan het kanaal en dichtbij het Noorbargerbos, Achter het Kanaal nummer 1. Volgens mijn moeder heeft ze daar een geweldige jeugd gehad.
Later verhuisde het gezin naar de Angelsloërdijk 28 in Emmen. 
Opa Johannes had daar een moestuin. Mijn moeder vertelde dat haar vader vaak als een filosoof op het walletje zat, voorovergebogen, ellebogen steunend op zijn bovenbenen, diep na te denken. 

Op 22 april 1963 overleed Johannes aan longkanker. Hij was 53 jaar oud. Mijn moeder was toen nog maar twaalf.

Voor haar eindigde de tijd met haar vader veel te vroeg. Voor mij zou er nooit een ontmoeting zijn. Geen gesprek waarin ik hem kon vragen naar Duitsland, naar Zweden of naar die lange tocht vanuit Denemarken.

Op de plaats waar hij gevangen zat

Jaren later bezocht ik Kamp Amersfoort, samen met mijn moeder en mijn zoon.

Daar staan vier oude eiken die ook tijdens de oorlog op die plek stonden.

Wij stonden er met drie generaties van zijn familie. Mijn moeder, die hem als vader had gekend. Ik, die hem in documenten en herinneringen zocht. Mijn zoon, voor wie zijn geschiedenis verder terug ligt, maar evenzeer bij onze familie hoort.

Op die plaats was Johannes ooit gevangene 7311.

Nu stonden zijn dochter, kleindochter en achterkleinzoon er om hem te herinneren.

Later deelde ik zijn foto en dossierstukken met Kamp Amersfoort, zodat zijn verhaal ook daar bewaard kan blijven.

Mijn opa, mijn drijfveer

De zoektocht naar Johannes werd het begin van mijn werk als historisch familieonderzoeker.

Ik begon met één zin en een opa die ik nooit had gekend. Langzaam vond ik zijn naam terug in archieven, op lijsten en in oude kranten. Met ieder document kwam een deel van zijn leven dichterbij.

Met de zoektocht naar mijn opa begon Sporen van Voorouders.

Hij heeft het zelf niet kunnen meemaken. Hij heeft nooit geweten dat zijn kleindochter zijn weg zou proberen te volgen, of dat zijn verhaal later door anderen gelezen zou worden.

Maar ik draag hem mee in mijn werk. Zijn geschiedenis wordt bewaard en doorgegeven.

Johannes Hendriks, mijn opa, die de oorlog overleefde en de weg naar zijn gezin terugvond.

Bronnen en onderzoek

Voor dit verhaal raadpleegde ik Nederlandse, Duitse en Zweedse documenten en registraties, informatie van Kamp Amersfoort, het Drents Archief, de gemeente Emmen, het NIOD en ITS Research, en historische kranten via Delpher en Zweedse krantenarchieven.

Daarnaast beluisterde ik getuigenissen van overlevenden en gebruikte ik de boeken De ramp in de Lübeckerbocht, Tewerkgesteld, Met witte bussen naar de vrijheid en Volk van de ventweg – Reizigers in Drenthe.

Het Woonwagenbeleid 2025 van de gemeente Emmen beschrijft de geschiedenis van de Heidehoek en vermeldt dat tijdens de oorlog meerdere keren per week razzia’s op het Emmense woonwagenkamp plaatsvonden. Dat geeft achtergrond bij de dreiging waaronder de bewoners leefden. Het stelt niet vast wanneer of waar Johannes zelf werd opgepakt.

Ik maak steeds onderscheid tussen documenten die Johannes persoonlijk noemen, historische informatie over de omstandigheden en herinneringen uit onze familie. Ontbrekende gegevens blijven herkenbaar. Wanneer ik nieuwe bronnen vind, vul ik zijn verhaal verder aan.

 

Johannes Hendriks Zweden 1945

Oproep

Ik zoek nog naar verhalen en herinneringen over Ryd en Eneryda in Zweden, over het vertrek naar Kopenhagen en over de terugweg naar Nederland, vooral naar Emmen. Kent u Johannes Hendriks uit Emmen of dit verhaal? Dan hoor ik het graag.